Συνοπτική περίληψη του βιβλίου:
Η Χάριετ και ο Ντέιβιντ παντρεύονται στην Αγγλία της δεκαετίας του ’60. Σε πείσμα της κοινωνικής αναταραχής γύρω τους, θέλουν να φτιάξουν μια μεγάλη, παραδοσιακή οικογένεια κι αγοράζουν μια επαρχιακή έπαυλη για να στεγάσουν το όνειρό τους. Στα χρόνια που ακολουθούν αποκτούν τέσσερα παιδιά και σιγά σιγά υφαίνουν αυτό το κουκούλι οικογενειακής θαλπωρής και ευτυχίας.
Όμως το πέμπτο παιδί έρχεται να ανατρέψει τα δεδομένα: Ο Μπεν γεννιέται παραμορφωμένος και αφύσικα δυνατός, με κτηνώδη και φονικά ένστικτα. Γρήγορα γίνεται ξεκάθαρο πως κανείς δεν είναι ασφαλής όσο βρίσκεται κι εκείνος στο σπίτι. Η Χάριετ και ο Ντέιβιντ βλέπουν όσα έχτισαν ως τώρα να απειλούνται από το ίδιο τους το παιδί, ένα παιδί που δεν ξέρουν καν αν μπορούν να αγαπήσουν.
Σε αυτή τη σύγχρονη ιστορία τρόμου η νομπελίστρια Doris Lessing φωτίζει με ρεαλιστικό αλλά και αποτρόπαιο τρόπο τις πιο σκοτεινές πλευρές της γονεϊκότητας και κάνει ένα ειρωνικό σχόλιο για την «τέλεια» οικογένεια, τους κάθε είδους κοινωνικούς αποκλεισμούς αλλά και την ίδια την εφήμερη φύση της ευτυχίας.

Προσωπική άποψη:
Η οικογένεια, όπως την έχουμε μάθει μέσα από αμέτρητες ιστορίες, συνδέεται συνήθως με την ασφάλεια, την αγάπη και την αίσθηση πως, ό,τι κι αν συμβεί έξω από το σπίτι, υπάρχει ένας χώρος όπου μπορούμε να επιστρέψουμε. Η Doris Lessing παίρνει αυτή την εικόνα και την ανατρέπει με τρόπο ιδιαίτερα σκληρό, χωρίς να χρειάζεται να καταφύγει σε συμβατικούς μηχανισμούς τρόμου. Στο «Το πέμπτο παιδί» ο φόβος γεννιέται μέσα από κάτι που κανονικά θα έπρεπε ν’ αποτελεί πηγή χαράς και ολοκλήρωσης: τη γέννηση ενός παιδιού. Και ίσως ακριβώς γι' αυτό το βιβλίο παραμένει τόσο ενοχλητικό, γιατί δεν μιλά μόνο για ένα παιδί που μοιάζει ξένο προς την οικογένειά του, αλλά για όλα όσα είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε όταν η πραγματικότητα δεν ταιριάζει με την εικόνα της ζωής που είχαμε ονειρευτεί.

Η Χάριετ και ο Ντέιβιντ Λόβατ αποφασίζουν να δημιουργήσουν μια μεγάλη οικογένεια, διαφορετική από το πρότυπο της εποχής τους, κι αγοράζουν ένα μεγάλο σπίτι στην εξοχή όπου συγκεντρώνουν σταδιακά παιδιά, συγγενείς και φίλους. Τα τέσσερα πρώτα παιδιά μοιάζουν να επιβεβαιώνουν το όνειρό τους, μέχρι που η Χάριετ μένει έγκυος για πέμπτη φορά. Απ’ την αρχή κάτι στην εγκυμοσύνη αυτή είναι διαφορετικό και, όταν γεννιέται ο Μπεν, η οικογένεια έρχεται αντιμέτωπη μ’ ένα παιδί που δεν μοιάζει με κανένα απ’ τα υπόλοιπα. Είναι ασυνήθιστα δυνατό, επιθετικό και δύσκολο να ελεγχθεί, ενώ η παρουσία του δημιουργεί σταδιακά φόβο όχι μόνο στους γονείς του αλλά και στα αδέλφια του. Κάπως έτσι, η Χάριετ βρίσκεται αντιμέτωπη μ’ ένα ερώτημα που σχεδόν κανένας γονιός δεν θα ήθελε να χρειαστεί ποτέ ν’ απαντήσει: τι γίνεται όταν η αγάπη για το παιδί σου δεν είναι αυτονόητη και δεν έρχεται φυσικά;

Η Lessing αποφεύγει να δώσει μια ξεκάθαρη απάντηση για το τι ακριβώς είναι ο Μπεν κι αυτή η αβεβαιότητα είναι ένα απ’ τα στοιχεία που κάνουν το βιβλίο τόσο ανατριχιαστικό. Το κείμενο κινείται ανάμεσα στον ρεαλισμό και σε κάτι σχεδόν μυθολογικό, αφήνοντας ανοιχτό αν πρόκειται για ένα παιδί με κάποια σπάνια γενετική ιδιαιτερότητα, για μια «επιστροφή» σ’ έναν παλαιότερο άνθρωπο ή για κάτι που δεν μπορεί να εξηγηθεί με τους όρους της πραγματικότητάς μας. Δεν είναι, όμως, τόσο η απάντηση που έχει σημασία όσο η αντίδραση των ανθρώπων γύρω του. Ο Μπεν γίνεται σταδιακά ο αποδιοπομπαίος τράγος μιας οικογένειας που μέχρι τότε έμοιαζε υπερβολικά τέλεια και η παρουσία του αποκαλύπτει πόσο εύκολα η αποδοχή μετατρέπεται σε απόρριψη όταν κάποιος δεν μπορεί να ενταχθεί σ’ αυτό που θεωρούμε φυσιολογικό.

Εκεί βρίσκεται και το πιο σκληρό κομμάτι του μυθιστορήματος. Η Χάριετ δεν είναι μια μητέρα που απλώς φοβάται το παιδί της, αλλά μια γυναίκα που παλεύει διαρκώς ανάμεσα στο ένστικτο να το προστατεύσει και στην ανάγκη να προστατεύσει τα υπόλοιπα παιδιά της. Κι αυτή η σύγκρουση είναι πολύ πιο δύσκολη από οποιοδήποτε στοιχείο τρόμου. Η Lessing δεν την αφήνει να σταθεί εύκολα ούτε στη θέση της «καλής μητέρας» ούτε στη θέση της γυναίκας που εγκαταλείπει το παιδί της. Την τοποθετεί σε μια γκρίζα περιοχή όπου η αγάπη, η ενοχή, ο φόβος και η εξάντληση συνυπάρχουν. Προσωπικά, αυτή η πλευρά με δυσκόλεψε περισσότερο απ’ την ίδια την παρουσία του Μπεν, γιατί σε αναγκάζει να αναρωτηθείς πόσο εύκολο είναι να μιλάμε για άνευ όρων αγάπη όταν δεν έχουμε βρεθεί ποτέ αντιμέτωποι με κάτι που ξεπερνά τα όριά μας.

Παράλληλα, το βιβλίο λειτουργεί ως μια αρκετά αιχμηρή αμφισβήτηση της ιδέας της «τέλειας οικογένειας». Η Χάριετ και ο Ντέιβιντ έχουν επενδύσει πολλά στην εικόνα που έχουν δημιουργήσει: το μεγάλο σπίτι, τα πολλά παιδιά, οι συγκεντρώσεις, η αίσθηση μιας ζωής γεμάτης κι αυτάρκους ευτυχίας. Ο Μπεν δεν είναι απλώς αυτός που διαταράσσει αυτή την ισορροπία, αλλά εκείνος που αποκαλύπτει πόσο εύθραυστη ήταν εξαρχής. Κι όσο η οικογένεια προσπαθεί να τον απομακρύνει, να τον περιορίσει ή να τον εξηγήσει, τόσο περισσότερο η Lessing θέτει ερωτήματα για τον κοινωνικό αποκλεισμό και για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε όποιον δεν χωράει στα μέτρα μας. Ο τρόμος, επομένως, δεν προέρχεται μόνο από τον Μπεν, αλλά και από την ανθρώπινη ανάγκη ν’ απαλλαγούμε απ’ οτιδήποτε μας προκαλεί φόβο ή μας αναγκάζει ν’ αμφισβητήσουμε τη δική μας αντίληψη για το φυσιολογικό.

Το «Το πέμπτο παιδί» είναι ένα μικρό σε έκταση αλλά ιδιαίτερα βαρύ βιβλίο, από εκείνα που τελειώνουν γρήγορα και συνεχίζουν να «δουλεύουν» μέσα σου αρκετή ώρα μετά. Η λιτή γραφή της Lessing κάνει την ιστορία ακόμη πιο ψυχρή, επειδή δεν προσπαθεί να καθοδηγήσει το συναίσθημα του αναγνώστη ούτε να του υποδείξει ποιον πρέπει να λυπηθεί και ποιον να φοβηθεί. Δεν είναι ένα βιβλίο που θα χαρακτήριζα εύκολο ή ευχάριστο, αλλά ακριβώς αυτή η δυσφορία είναι μέρος της δύναμής του. Ο Μπεν παραμένει μια μορφή που δεν μπορούμε πραγματικά να κατανοήσουμε, ενώ η Χάριετ γίνεται η πιο ανθρώπινη πλευρά μιας ιστορίας που μιλά τελικά για την αγάπη, την απόρριψη, την ενοχή και τα όρια της οικογενειακής αποδοχής. Και ίσως το πιο τρομακτικό στοιχείο του βιβλίου να μην είναι ότι το πέμπτο παιδί είναι διαφορετικό, αλλά ότι η άφιξή του είναι αρκετή για ν’ αποκαλύψει πόσο εύκολα μπορεί να διαλυθεί ένας ολόκληρος κόσμος που θεωρούσαμε ασφαλή.
Βαθμολογία 9/10

Ταυτότητα βιβλίου:
Συγγραφέας: Doris Lessing
Μεταφραστής: Τσιρώνη Έφη
Εκδόσεις: Διόπτρα
Κατηγορία: Ξένη Λογοτεχνία
Έτος Έκδοσης: 2026
Αρ. σελίδων: 192
ISBN: 978-618-10-0370-2